Dogodilo se na današnji dan | Razmišljanja

Lomača za slobodnu misao: 10. maj 1933. i noć kada su gorele knjige

Na današnji dan, 10. maja 1933. godine, nacistička Nemačka je pred očima Evrope priredila jedan od najmračnijih obreda moderne istorije: javno spaljivanje knjiga. U plamenu se našla slobodna misao, ljudsko dostojanstvo i pravo čoveka da govori izvan zadatog ideološkog obrasca.

Redakcija nove Nove POETIKE, u rubrici Dogodilo se na današnji dan, podseća na datum koji pripada istoriji svetske književnosti, kulture i ljudske slobode.

Te večeri, u Berlinu i brojnim univerzitetskim gradovima širom Nemačke, pronacistički studenti, uz podršku režima i njegovih ideologa, bacali su u vatru knjige označene kao tuđe duhu nove države, opasne po režim i suprotstavljene njegovoj slici sveta. Bio je to vrhunac kampanje čišćenja kulture, osmišljene sa ciljem da književnost, filozofiju, nauku i umetnost podredi jednoj ideologiji.

Na berlinskom Opernplacu, današnjem Bebelplacu, pred masom okupljenih, uz baklje, marševe, parole i govore, u plamenu su nestajala dela pisaca, filozofa, naučnika i mislilaca koji su predstavljali slobodu, sumnju, ironiju, pobunu, kritičku misao i unutrašnju složenost čoveka.

Među autorima čije su knjige završile u vatri bili su Sigmund Frojd, Karl Marks, Albert Ajnštajn, Bertolt Breht, Erih Marija Remark, Tomas Man, Stefan Cvajg, Hajnrih Hajne, kao i Franc Kafka.

Nacisti su palili knjige upravo zbog njihove snage. U knjigama su prepoznavali prostor koji izmiče naredbi, glas koji preživljava zabranu, misao koja se širi kroz vreme. Svaki totalitarni poredak teži poslušnosti, jednoobraznosti i tišini; književnost, naprotiv, otvara složenost, višeglasje i unutrašnju slobodu.

Zato je među tim imenima posebno važno pomenuti Kafku. Njegovo delo vodi čoveka kroz svet pun pritiska, krivice, nejasnih zakona, usamljenosti i otuđenja. U Preobražaju, Procesu i Zamku pojedinac stoji pred silama koje ga prevazilaze, pred sistemom koji ga lomi i pred stvarnošću koja se povlači čim joj se približi. Kafka je pisac duboke ljudske izloženosti, pisac čoveka koji se budi u svetu u kome svaka sigurnost postaje upitna.

Upravo takva književnost predstavlja opasnost za ideologiju koja čoveka svodi na funkciju, broj, krivicu ili poslušnu senku. Kafka pokazuje pukotine u poretku. Pokazuje strah, nemoć, apsurd i usamljenost. Pokazuje ono što vlast želi da potisne iz javnog govora: unutrašnji život pojedinca.

Zato ovaj datum stoji kao ogledalo svakom vremenu.

Evelin Beatris Hol je 1906. godine, tumačeći duh Volterove odbrane slobode govora, zapisala misao koja je postala jedna od najpoznatijih formulacija prosvetiteljskog ideala: spremnost da se do smrti brani pravo drugog čoveka da govori. Upravo to pravo bilo je meta lomača iz maja 1933. godine. Meta su bili slobodan govor, slobodna knjiga i slobodan čovek.

Još snažnije odzvanjaju reči Hajnriha Hajnea iz drame Almansor, napisane više od jednog veka pre nacističkih lomača:

Te reči u XX veku dobile su strašnu istorijsku potvrdu. Plamen koji je počeo nad knjigama proširio se na Evropu, na rat, na progone i logore smrti. Kulturna lomača pokazala je lice političkog varvarstva.

Danas se na Bebelplacu u Berlinu nalazi spomenik „Prazna biblioteka” umetnika Mihe Ulmana: pod staklom, ispod površine trga, vide se bele police bez knjiga. Ta praznina govori tiho, a potresa snažno. Ona čuva sećanje na spaljene knjige i na pokušaj da se iz evropske kulture iščupaju glasovi slobodnih mislilaca.

Deseti maj zbog toga pripada živom sećanju. On poziva na budnost pred svakim oblikom ideološkog nasilja nad jezikom, mišlju i umetnošću.

Knjiga je trag slobode. Ona čuva glasove onih koji su otišli i otvara prostor onima koji dolaze. U njoj čovek razgovara sa vremenom, sa sobom, sa mrtvima, sa budućima, sa svim onim što vlasti i ideologije pokušavaju da stave pod kontrolu.

Knjige mogu goreti, ali ideje često nadžive svoje progonitelje. Pepeo spaljenih knjiga iz 1933. godine i danas opominje čovečanstvo da svaka lomača za pisanu reč vodi ka lomači za čoveka.